تبلیغات
گروه زیست شناسی ناحیه 1 کرمان

اندامهای گیاهی

  • تاریخ : شنبه 15 بهمن 1390
  • موضوع :
  • نظرات



بافت های گیاهی 

غالب‌ گیاهان‌، همانند جانوران‌، اندامهای‌گوناگون‌ (ریشه‌، ساقه‌، برگ‌، گل‌) دارند. هر اندام‌ از اجتماع‌ چند نوع‌ بافت‌ و هر بافت‌ از اجتماع‌ یاخته‌های‌ یك‌ شكل‌ و دارای‌ نقش‌ یكسان‌ به‌ وجود آمده‌ است‌. یاخته‌ واحد ساختاری‌ و كنشی‌ گیاه‌ است‌.

 

بافتهایی که در گیاهان دیده می شود 

بافتهای‌: مریستم‌، پارانشیم‌، اپیدرم‌، پریدرم‌، كلانشیم‌، اسكلرانشیم‌ و همچنین‌ بافتهای‌ چوبی‌، آبكشی‌ و ترشحی‌. بافت‌ پارانشیم‌ را «بافت‌ زمینه‌ای‌» بافتهای‌ اپیدرم‌ و پریدرم‌ را «دستگاههای‌ محافظ‌ یا پوششی‌»، بافتهای‌ كلانشیم‌ و اسكلرانشیم‌ را «دستگاههای‌ نگاهدارنده‌ یا استحكامی‌» و بافتهای‌ چوبی‌ و آبكشی‌ را «دستگاههای‌ هادی‌» گویند.

 

   بافت مریستم

 منشأ بافتهای‌ گیاهی‌ یاخته‌های‌ مریستمی‌ هستند كه‌ مكانهای‌ مشخصی‌ را در اندامهای‌ گیاهی‌ اشغال‌ می‌كنند. واژه‌ مریستم‌ از كلمه‌ یونانی‌ «مریستوس‌  » به‌ معنای‌ قابلیت‌ تقسیم‌ گرفته‌ شده‌، و بافتی‌ است‌ كه‌ یاخته‌های‌ آن‌ همواره‌ دارای‌ فعالیت‌ تقسیم‌ یاخته‌ای‌ هستند.

 

ویژگیهای یاخته های مریستمی

 یاخته‌های‌ مریستمی‌ دارای‌ جدار نازك‌، هسته‌ بزرگ‌، سیتوپلاسم‌ متراكم‌ و چند واكوئل‌ كوچك‌اند.این‌ یاخته‌ها در شرایط‌ مساعد به‌ سرعت‌ تقسیم‌ می‌شوند و یاخته‌های‌ جدید می‌سازند. یاخته‌های‌ جدید رشد می‌كنند و گاهی‌ نیز از یاخته‌های‌ اصلی‌ كه‌ از آن‌ به‌ وجود آمده‌اند بزرگتر می‌شوند. افزایش‌ تعداد یاخته‌ها و حجم‌ آنها موجب‌ رشد اندام‌ می‌شود.

 

 یكی‌ از متداولترین‌ طبقه‌بندی‌ مریستمهای‌ گیاهی‌ بر اساس‌ محل‌ قرار گرفتن‌ آنها در پیكر گیاه‌ است‌. بر اساس‌ این‌ روش‌ دو نوع‌ مریستم‌ وجود دارد:

 1ـ مریستمهای‌ انتهایی‌  : این‌ نوع‌ مریستمها در انتهای‌ ساقه‌ها و ریشه‌های‌ اصلی‌ و فرعی‌ وجود دارند.

 2ـ مریستمهای‌ جانبی‌  : این‌ نوع‌ مریستمها در داخل‌ ساقه‌ها و ریشه‌های‌ اصلی‌ و فرعی‌ به‌ موازات‌ كناره‌ها یا پهلوهای‌ آنها قرار دارند، مانند كامبیوم‌ آوندی‌ و كامبیوم‌ چوب‌ پنبه‌.

 

روش‌ دیگر طبقه‌بندی‌ مریستمها بر اساس‌ نوع‌ یاخته‌ و بافتهایی‌ است‌ كه‌ از آنها به‌ وجود می‌آیند. در این‌ روش‌ مریستمها به‌ دو گروه‌ تقسیم‌ می‌شوند:

 1ـ مریستمهای‌نخستین‌  : مریستمهای‌نخستین‌ همان‌ مریستمهای‌ انتهایی‌ ساقه‌ و ریشه‌ هستند كه‌ بافتهای‌ نخستین‌ پیكر گیاه‌ را تشكیل‌ می‌دهند. این‌ نوع‌ مریستمها مستقیماً از جنین‌ منشأ می‌گیرند و فعالیت‌ مریستمی‌ آنها دائمی‌ است‌.

 2ـ مریستمهای‌ پسین‌  : مریستمهایی‌ هستند كه‌ بافتهای‌ پسین‌ پیكر گیاه‌ را تشكیل‌ می‌دهند.

                 نوع‌ دیگر مریستم‌ به‌ نام‌ مریستمهای‌ میانگره‌ای‌  اند كه‌ از مریستم‌ انتهایی‌ ساقه‌ به‌ وجود می‌آیند ولی‌ فعالیت‌ خود را در ناحیه‌ای‌ دور از آن‌ انجام‌ می‌دهند.

 

بافت پارانشیم

 پارانشیم‌   به‌ بافتی‌ گفته‌ می‌شود كه‌ از یاخته‌ای‌ زنده‌ تشكیل‌ شده‌است‌ و این‌ یاخته‌ها از نظر شكل‌ و فیزیولوژی‌ متغیرند. یاخته‌های‌ پارانشیمی‌ معمولاً دیواره‌ نازك‌ و شكل‌ چند ضلعی‌ دارند و با فعالیت‌ رویشی‌ گیاه‌ در ارتباط‌اند.

بافت‌ پارانشیم‌ را بافت‌ زمینه‌ای‌ یا بافت‌ بنیانی‌ نیز می‌نامند، زیرا بخش‌ عمده‌ پیكر گیاهان‌، مانند مغز، بیشترین‌ بخش‌ پوست‌ ساقه‌ و ریشه‌، دایره‌ محیطیه‌ مزوفیل‌ برگ‌ و بخشهای‌ گوشتی‌ میوه‌ها از پارانشیم‌ تشكیل‌ شده‌ است‌.                                            نقش‌ بافت‌ پارانشیم‌،   اندوختن‌ آب‌ و مواد غذایی‌، فتوسنتز و گاهی‌ ترشح‌ است‌.

   

ساختار یاخته های پارانشیمی

 شكل‌ یاخته‌های‌ پارانشیمی‌ چند وجهی‌ منظم‌ یا نامنظم‌، دراز، مدور، بیضوی‌ و گاهی‌ هم‌ ستاره‌ای‌ است‌. این‌ یاخته‌ها گاهی‌ چین‌ خورده‌اند، چنانكه‌ یاخته‌های‌ پارانشیم‌ كلروفیلی‌ برگهای‌ گیاهان‌ سوزنی‌ برگ‌، به‌ ویژه‌ كاج‌، چین‌ خوردگیهای‌ بسیار دارند.این‌ چین‌ خوردگیها شاید در جهت‌ افزایش‌ میزان‌ فتوسنتز در برگهای‌ سوزنی‌ شكل‌ باشد.

                  وجود فضاهای‌ بین‌ یاخته‌ای‌ از ویژگیهای‌ مهم‌ بافت‌ پارانشیم‌ است‌.

 

انواع‌ بافت‌ پارانشیم‌

1ـ پارانشیم‌ كلروفیلی‌ یا كلرانشیم‌: این‌ پارانشیم‌ محتوی‌ كلروپلاست‌ یا ماده‌ كلروفیل‌ است‌. 

ـ پارانشیم‌ ذخیره‌ای‌: این‌ پارانشیم‌ مواد انرژی‌زا را ذخیره‌ می‌كند كه‌ در موقع‌ مناسب‌ مورد استفاده‌ گیاه‌ قرارمی‌گیرند.

 3ـ پارانشیم‌ آبی‌: پارانشیم‌ آبی‌ یا آبدار واجد یاخته‌های‌ بسیار حجیم‌ با واكوئلهای‌ بسیار بزرگ‌ است‌. این‌ واكوئلها سرشار از آب‌ و اكثراً لعاب‌ هستند.

 4ـ پارانشیم‌ هوایی‌ یا حفره‌ای‌: این‌ پارانشیم‌ دارای‌ حفره‌هایی‌ است‌ كه‌ در آن‌ هوا جمع‌ می‌شود.

 

بافتهای‌ محافظ‌

 بافتهای‌ محافظ‌  ، محافظت‌ گیاه‌ را در مقابل‌ عوامل‌ نامساعد محیطی‌ مانند گرما، سرمای‌ شدید، خشكی‌، رطوبت‌ زیاد و عوامل‌ بیماریزا (ویروسها، قارچها، باكتریها، ...) به‌ عهده‌ دارند. در حقیقت‌ بافتهای‌ محافظ‌ پوشش‌ كم‌ و بیش‌ نفوذناپذیری‌ برای‌ گیاه‌ محسوب‌ می‌شوند.

این‌ بافتها شامل‌ بافت‌ اپیدرم‌   و پریدرم‌   هستند. اپیدرم‌ سطح‌ اندامهای‌ هوایی‌ و جوان‌ گیاه‌ را می‌پوشاند، در حالی‌ كه‌ پریدرم‌ در سطح‌ اندامهای‌ مسن‌ قرار دارد. مجموعه‌ بافهای‌ محافظ‌ را كه‌ نقش‌ آنها حفاظت‌ گیاه‌ در برابر عوامل‌ نامساعد است‌، دستگاه‌ پوششی‌ نیز می‌نامند.

 

 بافت‌ بشره‌ (اپیدرم‌)

اصطلاح‌ بشره‌ برای‌ بیرونیترین‌ لایه‌ یاخته‌های‌ همه‌ بخشهای‌ پیكر نخستین‌ گیاه‌، اعم‌ از ساقه‌، ریشه‌، برگ‌ گل‌، میوه‌، و دانه‌، به‌ كار می‌رود. بشره‌ در كلاهك‌ ریشه‌ و مریستمهای‌ انتهایی‌ وجود ندارد. گفتنی‌است‌ كه‌ بشره‌ ریشه‌ با بشره‌ ساقه‌ از نظر منشأ، نقش‌ و ساختار تفاوت‌ دارد.

نقشهای‌ طبیعی‌ بشره‌ بخشهای‌ هوایی‌ گیاه‌ عبارت‌اند از: به‌ حداقل‌ رساندن‌ میزان‌ تعرق‌، حفاظت‌ مكانیكی‌، انتقال‌ گازها از روزنه‌هاو ذخیره‌ آب‌ و فراورده‌های‌ متابولیسمی‌. بشره‌،علاوه‌ بر نقشهای‌ فوق‌، برخی‌ از نقشهای‌ كمكی‌ مانند: فتوسنتز ترشح‌ و جذب‌ را ایفا می‌كند.

 

 بافت‌ پریدرم‌

پریدرم‌ بافت‌ پوششی‌ ریشه‌ها و ساقه‌های‌ مسن‌ است‌ كه‌ بعد از خراب‌ شدن‌ بشره‌ و همزمان‌ با آغاز رشد پسین‌ (رشد قطری‌) در اندامهای‌ مذكور به‌ وجود می‌آید. تشكیل‌ پریدرم‌ در ریشه‌ و ساقه‌ گیاهان‌ چوبی‌ چندساله‌،دولپه‌ایها و بازدانگان‌ كه‌ دارای‌ رشد پسین‌اندیك‌ رویداد معمولی‌ است‌. پریدرم‌ از نظر ساختار از سه‌ بخش‌ تشكیل‌ شده‌ است‌: 1) فلوژن‌   یا كامبیوم‌ چوب‌ پنبه‌ای‌ مریستمی‌ است‌ كه‌ پریدرم‌ را تولید می‌كند، 2) چوب‌ پنبه‌ كه‌ از فلوژن‌ به‌ سمت‌ خارج‌ تولید می‌شود، 3) فلودرم‌   بافتی‌ است‌ شبیه‌ پارانشیم‌ پوستی‌ كه‌ از یاخته‌های‌ حاصل‌ از تقسیم‌ فلوژن‌ به‌ طرف‌ داخل‌ تشكیل‌ شده‌ است‌.

 

 مكان‌ و زمان‌ تشكیل‌ پریدرم‌

 در بسیاری‌ از گیاهان‌، نخستین‌ پریدرم‌ ساقه‌ معمولاً زیر بشره‌ و به‌ندرت‌ در خود بشره‌ (سیب‌زمینی‌  ) تشكیل‌ می‌شود.

در ریشه‌ بسیاری‌ از گیاهان‌، نخستین‌ پریدرم‌ در دایره‌ محیطیه‌   تشكیل‌ می‌شود ولی‌ در ریشه‌ بعضی‌ از درختان‌ و گیاهان‌ علفی‌ چند ساله‌، كه‌ پوست‌ محل‌ تجمع‌ ذخایر غذایی‌ است‌، پریدرم‌ در لایه‌های‌ سطحی‌ پوست‌ به‌ وجود می‌آید. چون‌ پریدرم‌ عمر كوتاهی‌ دارد، تشكیل‌ آن‌ همه‌ ساله‌ تجدید شده‌ و پریدرم‌های‌ بعدی‌ به‌ترتیب‌ در زیر پریدرم‌های‌ قبلی‌ تشكیل‌ می‌شوند.  نخستین‌ پریدرم‌ در طی‌ اولین‌ فصل‌ رویشی‌ و پریدرم‌های‌ بعدی‌ در اواخر آن‌ و یا در اوایل‌ فصل‌ رویشی‌ سالهای‌ بعد شكل‌ می‌گیرد.

 

 عدسك‌ها

 چون‌ وجود چوب‌پنبه‌ مانع‌ رسیدن‌ اكسیژن‌ به‌ بخشهای‌ درونی‌ ساقه‌ می‌شود، به‌ همین‌ جهت‌ در لایه‌ پریدرم‌ منافذی‌ به‌ نام‌ عدسك‌   به‌ وجود می‌آیند.  عدسكها همزمان‌ با پریدرم‌ و یا كمی‌ پیش‌ از آن‌ تشكیل‌ می‌شوند. لایه‌های‌ پریدرمی‌ كه‌ در زیر بشره‌ ساقه‌ به‌ وجود می‌آیند معمولاً محل‌ تشكیل‌ عدسكها در زیر روزنه‌هاست‌. نحوه‌ تشكیل‌ عدسكها به‌ این‌ ترتیب‌ است‌ كه‌ یاخته‌های‌ پارانشیمی‌ اطراف‌ اتاقك‌ زیرروزنه‌ در جهتهای‌ مختلف‌ تقسیم‌ می‌شوند. در این‌ موقع‌ كلروفیل‌ یاخته‌هااز بین‌ می‌رود و بافت‌ بی‌رنگی‌ باقی‌ می‌ماند كه‌ اتصال‌ یاخته‌های‌ آن‌ با یكدیگر سست‌ است‌. سپس‌ تقسیم‌ یاخته‌ای‌ در بخشهای‌ درونیتر پارانشیم‌ پوستی‌ ساقه‌ صورت‌ می‌گیرد. در این‌ موقع‌ مریستم‌ ویژه‌ای‌ به‌ نام‌ «فلوژن‌ عدسك‌  » تشكیل‌ می‌شود.

 

 بافتهای‌ نگاهدارنده‌

بافتهای‌ نگاهدارنده‌   یا استحكامی‌ بافتهایی‌ هستند كه‌ نقش‌ مكانیكی‌ آنها سبب‌ استحكام‌ گیاه‌ می‌شود. استحكام‌، انعطاف‌ و قابلیت‌ ارتجاع‌ ساقه‌ در نتیجه‌ ویژگیهای‌ خاص‌ و ساختار بافت‌ نگاهدارنده‌ است‌. بافتهای‌ استحكامی‌ را بر اساس‌ تركیب‌ شیمیایی‌ غشای‌ یاخته‌ای‌ به‌ دو گروه‌: كلانشیم‌   (متشكل‌ از یاخته‌های‌ زنده‌ با دیواره‌ سلولزی‌) و اسكلرانشیم‌   (متشكل‌ از یاخته‌های‌ مرده‌ و دیواره‌ كم‌ و بیش‌ چوبی‌ شده‌) تقسیم‌ می‌كنند. ذكر این‌ نكته‌ ضروری‌ است‌ كه‌ عناصر هادی‌ علاوه‌ بر نقش‌ هدایت‌، به‌ علت‌ دارا بودن‌ دیواره‌های‌ چوبی‌ شده‌، نقش‌ نگاهداری‌ را نیز به‌ عهده‌ دارند.

 

.  بافت‌ كلانشیم‌

 كلانشیم‌ بافت‌ زنده‌ای‌ است‌ كه‌ از یاخته‌های‌ كم‌ و بیش‌ كشیده‌ای‌ با دیواره‌های‌ نخستین‌ ضخیم‌ (چوبی‌ نشده‌) تشكیل‌ شده‌ است‌. ساختار و نحوه‌ قرار گرفتن‌ یاخته‌های‌ كلانشیمی‌ در پیكر گیاه‌ نشان‌ می‌دهد كه‌ استحكام‌ بخشیدن‌، نقش‌ اساسی‌ این‌ بافت‌ است‌. از نظر شكل‌، كلانشیم‌ بافت‌ ساده‌ای‌ است‌ زیرا از یك‌ نوع‌ یاخته‌ تشكیل‌ شده‌ است‌.

 

 محل‌ بافت‌ كلانشیم‌ در گیاه‌

 كلانشیم‌ بافت‌ نگاهدارنده‌ اندامهای‌ جوان‌ گیاه‌ به‌ ویژه‌ ساقه‌های‌ جوان‌ و علفی‌، برگ‌، بخشهای‌ مختلف‌ گل‌ و میوه‌ است‌. این‌ بافت‌ در گیاهان‌ مسن‌ و چوبی‌ در اطراف‌ رگبرگ‌ اصلی‌ مشاهده‌ می‌شود. كلانشیم‌ ممكن‌ است‌ به‌ صورت‌ حلقه‌ای‌ پیوسته‌ در قسمتهای‌ عمقی‌ پوست‌ به‌ وجود آید.

 

 انواع‌ یاخته‌های‌ كلانشیمی‌

1. كلانشیم‌ گوشه‌دار   (زاویه‌دار)  ـ در این‌ حالت‌ گوشه‌های‌ یاخته‌ بیش‌ از سایر نقاط‌ آن‌ ضخیم‌ می‌شود. در برش‌ عرضی‌، این‌ ضخامتها در محل‌ برخورد چند یاخته‌ یا بیشتر دیده‌ می‌شود

2. كلانشیم‌ تیغه‌ای‌   (ورقه‌ای‌)  ـ واژه‌ تیغه‌ مربوط‌ به‌ شكل‌ ضخیم‌ شدن‌ به‌ صورت‌ صفحه‌ای‌ است‌.افزایش‌ ضخامت‌ در دیواره‌های‌ مماسی‌ یاخته‌ها صورت‌ می‌گیرد. نمونه‌های‌ این‌ نوع‌ كلانشیم‌ در بخش‌ پوستی‌ ساقه‌ آقطی‌ و عناب‌   دیده‌ می‌شود.

3.كلانشیم‌ حفره‌ای‌   ـدر این‌ نوع‌ كلانشیم‌ ضخیم‌ شدن‌ در بخشهایی‌ از دیواره‌ رخ‌ می‌دهد كه‌ روبه‌روی‌ فضاهای‌ داخلی‌ قرار گرفته‌اند.

 4.كلانشیم‌ حلقوی‌   ـ در این‌ نوع‌ كلانشیم‌، دیواره‌ یاخته‌ به‌طور یكنواخت‌ در سطح‌ داخلی‌ ضخیم‌ شده‌ است‌ و فضای‌ سه‌ گوش‌ در آنها یافت‌ نمی‌شوند.

 

 بافت‌ اسكلرانشیم‌

 اصطلاح‌ اسكلرانشیم‌ به‌ یاخته‌هایی‌ اطلاق‌ می‌گردد كه‌ دارای‌ دیواره‌های‌ ضخیم‌ و اغلب‌ چوبی‌ شده‌اند و نقش‌ اصلی‌ آنها نگاهداری‌ گیاه‌ است‌. وجود بافت‌ اسكلرانشیم‌ در اندامهای‌ مختلف‌ گیاه‌ مقاومت‌ آنها را در برابر عواملی‌ نظیر كشش‌، خم‌ شدن‌، وزن‌ و فشار افزایش‌ می‌دهد. به‌ علاوه‌ یاخته‌های‌ نرم‌، زنده‌ و واجد دیواره‌ نازك‌ نخستین‌، بافتهای‌ دیگر را از صدمات‌ احتمالی‌ عوامل‌ مذكور محافظت‌ می‌كند. یاخته‌های‌ اسكلرانشیمی‌ به‌ دو دسته‌: فیبرها   و اسكلریدها تقسیم‌ می‌شوند. فیبرها دارای‌ یاخته‌های‌ دراز و اسكلریدها واجد یاخته‌های‌ كوتاه‌اند.



ادامه مطلب
  • نویسنده : فاطمه فقیه